نوێترین هەواڵ و شیکردنەوەکان لە جیهانی دارایی ئیسلامی و تەکنەلۆژیای دارایی.
بانکی ناوەندی عێراق ڕایگەیاندووە کە لە ماوەی مانگی ئابی ئەمساڵدا خولە ڕاهێنانییە گشتگیرەکان بەڕێوە دەبات، کە بۆ کارمەندانی بانکەکان و دامەزراوە داراییەکان ئامادە کراون. ئامانجی سەرەکی ئەم خولانە بەهێزکردنی زانیاری و توانای کارمەندانە لە بواری سیستەمی پارەدانی ئەلیکترۆنی و گۆڕانی دیجیتاڵ.
لە دوو مانگی ڕابردوودا، ZainCash ڕایگەیاندووە کە چەندین هاوبەشیی ستراتیژی لەگەڵ کۆمپانیا ناوخۆییە ناسراوەکان واژۆ کردووە. لەوانەش هاوبەشییەک لەگەڵ Simsim، هاوبەشییەکی تر لەگەڵ Aswar، هاوبەشییەکی سێیەم لەگەڵ RaidFly، و لە کۆتاییدا هاوبەشییەکی تر لەگەڵ Sindbad.
ئەو پرسیارە سەرەکییەی کە کەس بە ڕوونی باسی ناکات ئەمەیە: ئامانجی ڕاستەقینەمان لە گەشەپێدانی کەرتی فینتێک لە عێراق چییە؟
لە دوو ساڵی ڕابردوودا، بانکی ناوەندی عێراق «چوارچێوەیەکی کار»ی بۆ ڕێکخستنی کۆمپانیاکانی فینتێک دەرکرد. ئەو بەڵگەنامەیە باس لە پێوەرەکانی حوکمڕانی، پێداویستییەکانی سەرمایە و پێوەرەکانی ئاسایش دەکرد. لەو کاتەدا وا دەردەکەوت کە عێراق هەنگاوێکی جددی بەرەو پێگەیشتنی کەرتی فینتێک هەڵێناوە.
کۆمپانیای جینی (Gini) ڕایگەیاند کە هاوبەشییەکی ستراتیژی لەگەڵ JD.com ــ گەورەترین پلاتفۆرمی بازرگانی ئەلیکترۆنی لە چین و یەکێک لە گەورەترین پلاتفۆرمەکانی بازرگانی ئەلیکترۆنی لە جیهان ــ واژوو کردووە. ئەم هەنگاوە بە مەبەستی بەهێزکردنی بازرگانی ئەلیکترۆنی لە عێراق و فراوانکردنی تۆڕی هاوبەشییە نێودەوڵەتییەکانی کۆمپانیا هاتووە.
دە ساڵ لەمەوبەر، هاووڵاتیی ئاساییی عێراقی زۆرجار هەژماری بانکی نەبوو. ڕێژەکە نزیکەی 80%ی دانیشتووان بوو کە دەستیان بە خزمەتگوزارییە بانکییەکان نەدەگەیشت. ئەمڕۆ، ژمارەکان دەڵێن 35%ی دانیشتووان خاوەنی جزدانی ئەلیکترۆنی یان هەژماری بانکی دیجیتاڵین.
«50 ملیۆن دۆلارمان لە کەرتی فینتێکی عێراق وەبەرهێناوە»، «پلانمان هەیە 100 لق لە پارێزگاکان بکەینەوە»، «لە ساڵی داهاتوودا 500 هەلی کار دروست دەکەین». ئەم بەڵێنانەی لە کۆنفرانس و سیمینارەکاندا دەدرێن، لەسەر کاغەز زۆر سەرنجڕاکێشن.
هەر کۆمپانیایەکی نوێی فینتێک ڕایدەگەیەنێت کە «نوێترین ئەلگۆریتمەکانی زیرەکی دەستکرد» بەکاردەهێنێت بۆ دۆزینەوەی فێڵ و دەستدرێژییە داراییەکان. بەڵام ڕاستییەکە ئەوەیە زۆربەی ئەم ئەلگۆریتمانە ئامرازە جیهانییە ئامادەکراوەکانن کە لەلایەن کۆمپانیا گەورەکان وەک Amazon و Microsoft پەرەپێدراون، نەک ئەوەی بە تایبەتی بۆ بازاڕی عێراق دیزاین کرابن.
ئەپلیکەیشنەکانی فینتێک تەنها لە بواری پارەدانی ئەلیکترۆنی وەستانەوە. ئێستا ئەپلیکەیشنەکانی وەک Gini، مسواك و طماطة دەستیان کردووە بە دووبارە شێوەدانەوەی پێکهاتەی بازرگانیی ئەلیکترۆنی لە عێراق. گەنجی عێراقی چیتر پێویستی بە چوون بۆ بازاڕ نییە؛ ئەپلیکەیشنەکە دەکاتەوە، بەرهەمەکە هەڵدەبژێرێت، بە شێوەی ئەلیکترۆنی پارەکەی دەدات و کاڵاکەش دەگاتە دەرگای ماڵەکەی.
هەموو هەفتەیەک ڕیکلامی هەلی کار لە کۆمپانیاکانی فینتێک بڵاودەکرێنەوە، بە مووچەیەکی باش و پۆستەکانی وەک ئەندازیاری داتا، شیکەرەوەی ئاسایشی سایبەری و بەرپرسی بازاڕگەری دیجیتاڵ. هەزاران گەنج بۆ بەدەستهێنانی ئەم هەلانە پێشبڕکێ دەکەن، بەڵام ڕاستییەکە لەگەڵ ئەوەی لە ڕیکلامەکاندا پیشان دەدرێت جیاوازە.
بەرنامە وەبەرهێنانەکانی وەک "Shark Tank Iraq"، "Al-Fursan" و "Al-Jisr" لە ماوەی ڕابردوودا دەنگ و باسێکی زۆریان دروست کرد و بوون بە بابەتی ترێند. خەڵک لەسەر شاشە گەنجانێک دەبینن کە بە متمانەوە دەربارەی پرۆژە تەکنەلۆژییەکان و ئەپەکانی فینتێک (FinTech) قسە دەکەن، ژمارەی ملیۆن و ملیارد دەخەنەڕوو، وەبەرهێنەرانیش بە یەکدی پێشبڕکێ دەکەن بۆ کڕینی پشکی ئەو پرۆژانە. بەڵام کاتێک ئەڵقەکە تەواو دەبێت و دەچیت بەدوای ئەو ئەپە «ملیاری»یانەدا، بە ڕاستییەکی جیاواز ڕووبەڕوو دەبیت: نە ئەپێک لە بازاڕە ئەلیکترۆنییەکاندا هەیە، نە ماڵپەڕێکی فەرمی، و نە هیچ بەرهەمێکی پرۆگرامسازی کە بوونی پرۆژەکە بسەلمێنێت.
شۆکێکی نوێ متمانەی هاوڵاتیانی عێراق بە ئەپە دیجیتاڵییەکان هەژاند، و ئەمجارە قوربانییەکە نهێنی و زانیاریی سەدان هەزار بەکارهێنەر بوو. هاککردنی ئەپی فێرکاری "علا" و ئەپی کڕین "طماطة" لە دواییەکاندا، تەنها هەڵەیەکی تەکنیکیی کاتی نەبوو، بەڵکو زەنگێکی مەترسیدار بوو کە لاوازی ژێرخانی ئەو کۆمپانیایانەی ئاشکرا کرد کە هەموو ڕۆژێک ملیۆنان دینار بەڕێوە دەبەن.
لە کاتێکدا بانکە دیجیتاڵییەکان لە عێراق بە هێنانی نوێترین ئەلگۆریتمەکانی دەستکردی زیرەک (AI) وەک قەڵغانێکی جادویی بۆ بەرەنگاربوونەوەی فێڵکاری شانازی دەکەن، و وۆرکشۆپەکانی بانکی ناوەندی عێراقیش بەردەوام لە بانگەشەکردن بۆ ئەم تەکنەلۆژیایانە وەک ستوونی سەرەکیی کەرتی دارایی، شەقامی عێراق پرسیارێکی گرنگتر دەخاتەڕوو: ئایا ئەم ئەلگۆریتمانە بەڕاستی بۆ پاراستنی پارەکانمان دیزاین کراون، یان تەنها ئامرازێکی زیرەکن بۆ چاودێریکردنی ژیانی دارایی ئێمە؟
لە ماوەی شەوێک و ڕۆژێکدا، شاشە بچووکەکانی دەستی عێراقییەکان بوون بە گەورەترین بازاڕی کراوە. بازرگانیی کۆمەڵایەتی لە ڕێگەی پلاتفۆرمەکانی وەک Facebook، Instagram و TikTok تەنها مۆدێکی کاتی نییە، بەڵکو بووە شەپۆلێکی گەورە کە نەخشەی کڕین و فرۆشتن و پارەدانە ئەلیکترۆنییەکان لە وڵاتدا نوێ دەکاتەوە، و خاوەن دوکانە کلاسیکییەکانیش لەبەردەم کابوسێکی ڕاستەقینە دادەنێت کە هەڕەشە لە لەدەستدانی هەموو بەشی بازاڕەکەیان دەکات.
لە هەنگاوێکدا کە زۆر چاوەڕوانی دەکرا و بەرهەمی تێگەیشتنە نێودەوڵەتییە چڕ و نهێنییەکان بوو لە پشت پەردە لە پایتەختی ئەمریکا، واشنگتۆن، وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا لە 22ی تەممووزی ئەم ساڵ ڕایگەیاند کە حەوت بانکی عێراقی دووبارە مۆڵەتیان پێدراوە بۆ کارکردن لە ڕێگاکانی گواستنەوەی پارەی نێودەوڵەتی (Correspondent Banking).
لە کاتێکدا هۆڵە لوکسەکانی بانکی ناوەندی عێراق پڕن لە گفتوگۆی درێژ و بەڵێنە بەهێواکان، و پارێزگاری بانکی ناوەندی لە 21ی تەممووزی 2026 سەرۆکایەتی کۆبوونەوەیەکی فراوانی کرد کە نوێنەرانی کۆمپانیاکانی پارەدانی ئەلیکترۆنی لەخۆگرتبوو بۆ گفتوگۆ لەسەر ڕێگاکانی "پەرەپێدانی سیستەم"، لە هەمان کاتدا شەقامەکانی عێراق لە هەموو شوێنێکدا لەبەر کێشە تەکنیکییەکان تووشی ناڕەزایەتی بوون.
ڕیکلامی پارەدان لە ڕێگەی سپۆنسەرکردن هەموو ڕۆژێک شاشەی مۆبایلەکان لە عێراق پڕ دەکات و خەونێکی داراییی خێرا پێشکەش دەکات: "ئێستا قەرزەکەت وەربگرە، بێ چاوەڕوانی و بێ کەفیل." لە سایەی قەیرانی ئابووری و داواکاریی بەردەوام بۆ پارەی نەقد، خزمەتگوزاریی قەرزی دیجیتاڵی و خێرا وەک چارەسەری جادویی بۆ کێشەکانی گەنجان و خێزانەکان دەردەکەوێت، بەڵام ئەوەی لە پشت مەرج و ڕێساکاندا شاراوەیە، ئاگادارییەکە لە کارەساتێکی ڕاستەقینە دەدات.
بۆ ڕزگاربوون لە ڕۆتینی کاری فەرمی، ئەمڕۆ هەزاران گەنجی عێراقی ڕوو لە کاری ئازاد (Freelancing) دەکەن. جا ئەگەر گەنجێک سیستەمێکی تەواو یان ئەپی بازرگانی دروست بکات، ستراتیژییەکی نوێی بازاڕگەری دابڕێژێت، یان دیزاینی ڕووکارە شارستانی و تەلارسازی بکات، ئێستا ئەپەکانی تەکنەلۆژیای دارایی (FinTech) بوونەتە هەناسەی سەرەکی بۆ وەرگرتنی پارەی کارەکانیان. بەڵێنەکان زۆر جوان بوون: بە یەک کرتە قازانجەکانت وەربگرە و خۆت بەڕێوەبەری کاروباری خۆت بە. بەڵام، ئایا ئەمە هەمان ڕاستییە کە لە مەیدانی کاردا دەبینرێت؟
"بڕی پارە بە سەرکەوتوویی لە هەژمارەکەت کەم کرایەوە." ئەم پەیامە نووسراوە بۆ هەر کۆمپانیایەک مایەی دڵنیاییە و بۆ هەر کڕیارێک هەست بە ئارامی دەدات. بەڵام لە دواییەکاندا، ئەم پەیامە بووەتە کابووسێک بۆ سەدان بەکارهێنەری ئەپی "بلي". شکایەتەکانی کە تەواوی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان پڕ کردووە، ئیدی تەنها گومان یان چەند حاڵەتێکی تاکەکەسی نین، بەڵکو بوونەتە ڕاستییەکی ڕۆژانە کە هاوڵاتییەک دەیژی، ئەو هاوڵاتییەی متمانەی بە تەکنەلۆژیای دارایی کردووە و پارەی نەقدی واز لێهێناوە.
لە پوختە هەواڵێکدا کە ئاژانسی هەواڵی عێراق (واع) لە 16ی تەممووزی 2026 بڵاوی کردەوە، سەرۆکی وەزیرانی عێراق، عەلی زەیدی، دووبارە جەختی لەسەر ئەوە کردەوە کە حکومەت بەردەوام دەبێت لە جێبەجێکردنی بەرنامەی "چاکسازی ئابووریی بێباکانە" و باشترکردنی ژینگەی وەبەرهێنان. ئەم ڕاگەیاندنە دەرگای پرسیارێکی فراوانی لەلایەن پسپۆڕان و گشتی خەڵکەوە کردەوە: ئایا ئەم چاکسازییە بە ڕاستی دەگاتە کەرتی تەکنەلۆژیای دارایی (Fintech)؟
لە کاتێکدا حکومەتی عێراق و بانکی ناوەندی عێراق کمپەینێکی فراوان بۆ بڵاوکردنەوەی کەلتووری پارەدانی ئەلیکترۆنی (POS) بەڕێوە دەبەن و فرۆشگاکان ناچار دەکرێن ئامێرەکانی پارەدان دابنێن، ڕاستییەکە لە بازاڕەکانی بەغدا، لە شۆرجەوە بۆ کەرادە، وێنەیەکی جیاواز پیشان دەدات. "ئامێرەکە خراپە" یان "تۆڕەکە لاوازە"، ئەو بیانووانەن کە کڕیار بەردەوام دەیبیستێت، بەڵام ڕاستییەکە لە شوێنێکی ترە.
زەنگێکی تەلەفۆنی ئاسایی، دەنگێکی دڵنیابەخش لە لایەنی بەرامبەر کە خۆی بە ئەندامی تیمی پشتگیریی ئەو جزدانە ئەلیکترۆنییە دەناسێنێت کە بەکاری دەهێنیت. پێت دەڵێت پێویستە زانیارییەکانت نوێ بکەیتەوە بۆ ئەوەی هەژمارەکەت داخراو نەبێت، پاشان داوای ئەو کۆدە جادوییە لێدەکات: ئەو کۆدەی (OTP) کە بە پەیامی کورت بۆت هاتووە پێم بدە. تەنها چەند چرکەیەک دوای ئەوەی کۆدەکە دەدەیت، ئەنجامەکە بریتییە لە بەتاڵبوونی تەواوی باڵانسی هەژمارەکەت.
لە هەنگاوێکدا کە بە "وەرچەرخانێکی توند لە سیاسەتی دارایی" وەسف کرا، بانکی ناوەندی عێراق لە 13ی تەممووزی 2026 ئاراستەنامەیەکی فەرمی و چاوەڕواننەکراوی دەرکرد، کە بە پێی ئەوە ڕێگەی بە بانکە مۆڵەتپێدراوەکان دا وەدیعەکانی کڕیاران و حەواڵە هاتووەکان بە دۆلاری ئەمەریکی بە شێوەی کاش (نەقد) و بە ڕاستەوخۆ بدەنەوە، دوای ماوەیەکی درێژ لە سنووردارکردنی ئەم جۆرە مامەڵانە و پێداگری لەسەر پارەدان بە دیناری عێراقی یان لە ڕێگەی پلاتفۆرمە ئەلیکترۆنییەکان.
درووشمی "کردنەوەی هەژمار لە ماوەی 5 خولەک" کە بانکی یەکەمی عێراق (FIB) بڵاوی کردووەتەوە، توانیویەتی هەزاران گەنج بەرەو تاقیکردنەوەی بانکداریی دیجیتاڵ ڕابکێشێت. بەڵام لە بەرامبەردا، ئەزموونی بەکارهێنەران و شکایەتە دووبارەبووەکان سەبارەت بە دواخستنی پرۆسەی پشتڕاستکردنەوە (Verification)، بابەتێکی گرنگی گفتوگۆیان کردووەتەوە دەربارەی کێشەیەکی کۆنی جیهانی تەکنەلۆژیای دارایی (FinTech):
لە کاتێکدا هاوڵاتی عێراقی چاوەڕوانی جێگیری لە بازاڕی دۆلارە، لە تەممووزی 2026 دیاردەیەکی نوێ سەریهەڵدا کە موجێک لە گفتوگۆ و ناڕەزایەتی لە ناو کۆمەڵگادا دروست کرد. ئەو دیاردەیە بریتییە لە جیاوازی ئاشکرای نێوان "دۆلاری ئەپەکان" و "دۆلاری بازاڕ".
لە کاتێکدا حکومەت بەڵێنی ئەوەی دەدا کە خزمەتگوزارییە ئەلیکترۆنییەکان ژیان بۆ هاوڵاتیان ئاسانتر دەکەن و کۆتایی بە سەفی چاوەڕوانی و گەندەڵی دەهێنن، عێراقییەکان لە تەممووزی 2026 بە ڕاستییەکی تاڵ ڕووبەڕوو بوون. ئەو سیستەمەی بۆ ئاسانکردنی ژیان دروست کرابوو، بووە کابووسێکی دیجیتاڵ کە پسووڵەی کارەبا بە بڕی ملیۆنی و نایاسایی بۆ هاوڵاتیان دەنێرێت، بڕگەیەک کە هیچ پەیوەندییەکی بە بەکارهێنانی ڕاستەقینەی کارەباوە نییە.
بەغدا – ناوەندە حکومی و دارایییەکان لە پایتەختی عێراق، بەغدا، یەکەمین ساڵی جێبەجێکردنی فەرمی بڕیاری قەدەغەکردنی مامەڵەی نەقدی لە هەموو فەرمانگە و دامەزراوە فەرمییەکان جەژن گێڕا. ئەم بڕیارە لە تەممووزی 2025 جێبەجێکرا و بەپێی ڕاپۆرتەکانی دەستەی گشتی ئەنجومەنی وەزیران کە لە تەممووزی 2026 بڵاوکرانەوە، ڕێژەی بەکارهێنانی پارەدانی ئەلیکترۆنی بۆ باج، کرێ و هەموو پارەدانە حکومییەکان گەیشتووەتە 98%.
کاتێک باس لە پارەدانی ئەلیکترۆنی لە عێراق دەکرێت زۆرجار گفتوگۆکان تەنها لەسەر ئاسانبوونی پارەدان کەمکردنەوەی بەکارهێنانی کاش یان زیادکردنی گەیشتنی هاووڵاتیان بە خزمەتگوزارییە دارایییەکان دەبێت هەموو ئەمانە ئامانجی گرنگن بەڵام کاریگەریی پارەدانی ئەلیکترۆنی تەنها ئەمانە نییە ڕەنگە گرنگترین کاریگەریش نەبن
لە یەکێک لە ڕۆژانی هاوین چەند ساڵێک پێش ئێستا لەبەردەم یەکێک لە لقەکانی بانکێکی حکومی لە بەغدا وەستابووم کاتەکە هێشتا زوو بوو بەڵام ڕیزەکە لە کاتی بەیانی زووەوە دەستی پێکردبوو پیاوێکی شەست ساڵە کاغەزێکی بچووک بە دەستەوە گرتبوو کارمەندێکی گەنج هەر چەند خولەک جارێک سەیری کاتژمێرەکەی دەکرد و کەسێکی تر بوتڵە ئاوێکی لەگەڵ خۆی هێنابوو چونکە دەیزانی چاوەڕوانییەکە ڕەنگە درێژ بکێشێت
کەرتی پارەدانی ئەلیکترۆنی لە عێراق لە چەند ساڵی ڕابردوودا گەشەیەکی خێرای بەخۆیەوە بینیوە و جزدانە ئەلیکترۆنییەکان و کارتە بانکییەکان بوونەتە بەشێک لە ژیانی ڕۆژانەی ملیۆنان عێراقی بەڵام سەرەڕای ئەم بڵاوبوونەوەیە بابەتی متمانە هێشتا بەهێزی لە ئارادایە
خزمەتگوزاری پارەدانی خێرای فاست پەی FastPay ڕایگەیاندووە کە پێشکەشێکی نوێی پرۆمۆشنی دەستپێکردووە کە بۆ ماوەی تەواوی یەک مانگ بەردەوام دەبێت، و تێیدا داشکاندنێک تا ڕادەی 20% بۆ پرۆسەی چالاککردنی بەکارهێنەران (یوزەری کەسی) پێشکەش دەکرێت. ئەم هەنگاوە ئامانجی پەرەپێدانی بەکارهێنانی خزمەتگوزارییەکانی پارەدانی دیجیتاڵ و فراوانکردنی بنکەی بەکارهێنەران لە بازاڕی عێراق هەیە.
بانکی ناوەندی عێراق ڕایگەیاند پلانی کارێکی هاوبەشی لەگەڵ گرووپی کاری دارایی (FATF) پەسەند کراوە کە ئامانجی بەهێزکردنی سیستەمی دژە پاککردنەوەی پارە (AML) دژە دابینکردنی دارایی بۆ تیرۆریزم (CFT) و بڵاوکردنەوەی چەکەکان هەیە ئەویش دوای کۆبوونەوەی گشتی گرووپەکە لە مانگی حوزەیران/یونیۆی ئەمساڵ
گرووپی کاری دارایی (FATF) عێراقی خستووەتە ناو ئەوەی بە لیستی خۆڵەمێشی ناسراوە کە واتە وڵاتەکە دەخرێتە ژێر چاودێریی زیاتر لە بوارەکانی دژە پاککردنەوەی پارە (AML) و دژە دابینکردنی دارایی بۆ تیرۆریزم (CFT)
لە زۆربەی بازاڕەکانی تەکنەلۆژیای دارایی (فینتێک) لە جیهاندا شوێنکەوتووی ئەم بووارە پێویستی بە زەحمەتێکی زۆر نییە بۆ ئەوەی بزانێت چی لە ناو کەرتەکەدا ڕوودەدات کۆمپانیاکان بە شێوەیەکی ڕێکوپێک ئەنجامەکانیان بڵاودەکەنەوە دامەزراوە دارایییەکان ئاماژەکانی کارایی ڕادەگەیەنن و ڕاپۆرتە وەرزی و ساڵانەکان وێنەیەکی ڕوون لە قەبارەی گەشە و ئاراستەی بازاڕ پێشکەش دەکەن هەروەها هاوبەشییەکان وەبەرهێنانەکان و دەرهێنانی بەرهەمە نوێکان دەبنە هەواڵی باو لەنێوان میدیا شوێنکەوتووان و وەبەرهێنەران